“Vraag gewoon aan iemand die je vertrouwt om je te helpen”

Hans Spekman is lid van de Tweede Kamer voor de Partij van de Arbeid en woordvoerder voor de portefeuille schuldhulpverlening. De PvdA heeft een lange historie met schuldhulpverlening. Het vroegere Tweede Kamerlid mevrouw Saskia Noorman-den Uyl heeft zich altijd ingespannen voor het op de agenda houden van schuldhulp als essentieel onderdeel van armoedebestrijding. Met haar vertrek uit de Tweede Kamer naar het Landelijk Overleg Sociaal Raadslieden bestond het risico dat schuldhulp niet dezelfde aandacht zou krijgen. Onterecht!  Schuldhulpverlening mag zich zowel in bestuurlijke als financiële zin verheugen in warme belangstelling van de politiek. Staatssecretaris Ahmed Aboutaleb heeft de uitdaging voor de schuldhulpverlening als instrument ter voorkoming van armoede en schuldenproblematiek opgepakt. Hans Spekman is, zo is gebleken, bij uitstek de juiste persoon voor juìst deze portefeuille.”

Motivatie

Sinds mijn 17e jaar doe ik al schuldhulpverlening als vrijwilliger en nu nog steeds. Daarnaast had ik in mijn tijd als wethouder Sociale Zaken in Utrecht ook schuldhulpverlening in mijn portefeuille. Bij veel problemen in de wijken komt schuldenproblematiek voor. Ik heb daardoor kunnen zien dat aanpak van schuldenproblematiek zich nog teveel kenmerkt als eilandjes. Afzonderlijk zie je dat er geweldig werk wordt geleverd door schuldhulpverlening, woningbouwcorporaties, welzijnswerk, maar het is toch teveel hap-snap.

Waar ik naar zoek is het voorkómen van het probleem omdat dat toch makkelijker is dan het verhèlpen van het probleem. Her en der zijn er experimenten in het land om preventief het ontstaan van grote schulden of het afglijden naar schuldenproblematiek aan te pakken. Ook zijn er diverse preventie-projecten door het geven van voorlichting aan jongeren. Máár er is nog een wereld te winnen; in Nederland zijn wij beter te wachten tot iemand een probleem heeft en dan goeie adequate hulp te geven. Preventie kost wat meer maar het leed dat voorkomen kan worden is vele malen groter.

Aanpak

Ik zoek naar methoden om te voorkomen dat mensen uberhaupt schulden krijgen. Dat is enorm ingewikkeld. Mensen zelf willen al meedoen met de gekte. Dat is al treffend beschreven door Rousseau in de 18e eeuw en sindsdien is de druk om mee te doen met de gekte alleen maar groter geworden. Daarnaast zijn sinds die tijd de verleidingen natuurlijk alleen maar toegenomen.

De oorzaak is veelomvattend en ik geloof daarom ook in een omvattende aanpak tegen de schuldenproblematiek. Je moet, op een lichte manier, moraliserend zijn. Durf te zeggen: “Doe nou niet zo stom, koop dat niet!”. Daarnaast moet je ook de verleidingen aanpakken, de verleidingen van pandhuizen en leenreclames . Tenslotte moet je willen werken aan de preventie en daarbij alle partijen willen betrekken. Verwacht het niet alleen van de kredietbanken en schuldhulpverleners. Dat moet ook komen van alle andere partijen die ermee te maken hebben, de energiemaatschappijen, de waterleidingbedrijven, de overheid als grootste schuldeiser natuurlijk en ook de commerciële bedrijven.

Signalen

We moeten alert zijn op signalen. Als in een bepaalde wijk veel schuldproblematiek voorkomt zorg dan dat je in die wijk meer aanwezig bent voor de mensen met schuldenhulpverlening zodat ook de mensen die op het randje zitten van de problemen al geholpen kunnen worden. Het is weliswaar arbeidsintensief en het kost geld, maar je ziet dat het werkt uiteindelijk zijn geld(-besparing) oplevert. Zelfs als iemand denkt: “Eigen schuld, dikke bult”, dan nog zal zo iemand vatbaar zijn voor het rendement van die inspanningen. Het geweldige effect op het individu en het gezin maakt een dergelijk aanpak vervolgens dat iedereen er wel bij vaart.

Het effect dat schulden heeft op een familie valt niet te onderschatten; iedereen lijdt eronder, vooral de kinderen. Daarom kan het gebeuren in zo'n schuldsituatie dat als vader een gokprobleem heeft, of een drankprobleem of hij is ronduit verkwistend dat je op enig moment zegt: “de grens is bereikt, ik ga mij inspannen om u handelingsonbekwaam te maken”. Maar dan wel pas als ook inderdaad het traject van preventie, ondersteuning en educatie en verder wat je daarbij kunt bedenken, is doorlopen. Het moet niet de meest zware maatregel zijn waar een individu als eerste mee wordt geconfronteerd!

Schuldhulp

Schuldhulp betekent dat je iemand weer de kans geeft een normaal leven te leiden. Ik heb van zeer dichtbij gezien wat het effect is van schulden: maatschappelijk, op het huwelijk, in de opvoeding. In de aanpak van schuldenproblematiek moet alles er op gericht zijn dat mensen zo snel mogelijk tot dat normale leven kunnen overgaan. Wachtlijsten vind ik daarom ook een crime en ik heb er meermaals in de Tweede Kamer voor gepleit dat de incasso-druk er vanaf gaat vanaf het moment dat mensen zich hebben gemeld bij de schuldhulp. Ik denk daarbij bijvoorbeeld aan een brief van de kredietbank en ik weet dat veel hulpverleners dat op dit moment al doen. Jammer genoeg zie je dan toch, zo risico-mijdend en taakvast zijn we in Nederland dan toch wel, dat een chef of hoogste baas dit vervolgens stopzet of verhinderd. Gelijkertijd is duidelijk dat een klant juìst is geholpen met een dergelijk instrument. Dergelijke voorstellen en methodieken hebben niets te maken met naïviteit, dat heeft met te maken met realiteit. Het draagt mee aan de preventie.

Multiproblematiek

Mensen met schulden kenmerken zich door multi-problematiek. Zeker in de grote steden is het nauwelijks aan de hand dat als er sprake is van schuldenproblematiek er niet ook sprake is van aanvullende problematiek. Daarmee is schuldhulpverlening maar één radertje in het geheel om de problematiek van een persoon op te lossen. Binnen die ervaring hadden wij in Utrecht daarom een noodteam geformeerd. Vanuit dit noodteam kon met één beslissing alles geregeld worden dat nodig was om een acuut probleem op te lossen. Dat ging overigens dan wel vaak gepaard met de eis van een tegenprestatie: “Ik doe dit nu voor jou, ik verwacht van jou dat je nu...”. Voor wat hoort wat!

Inkomen

Ik heb gezien dat het voor sommige mensen wel bijna onmogelijk is om van de bijstand rond te komen. Ik vind het daarom een opgave van kabinet, rijk en gemeenten te zorgen dat iedereen normaal en fatsoenlijk kan leven en dat de toegang tot de bestaande regelingen zo helder mogelijk is.

Normering

Als het gaat over normering moet iedereen kritisch zijn over zijn functioneren en zich afvragen, redenerend vanuit de klant, of het niet beter kan. Ik zie gelukkig veel bij kredietbanken dat zij bezig zijn met hoe het beter kan of anders en dat zij bezig zijn met produkt ontwikkeling. Op onze beurt moet de overheid dat ook mogelijk maken en daarin een lange termijn visie hebben en gelegenheid geven te onderzoeken of iets werkt. Dat gezegd hebbend vind ik wel dat Nederland zich kenmerkt door bovenmatige aandacht voor norm-commissies en daar kan ik wel eens cynisch over zijn. De normering die we momenteel zien bij de bouw zie ik niet als na te streven ambitie. Op enig moment is het zo genormeerd dat je in je eigen keuken bij wijze van spreke de afzuigkap niet meer kan plaatsen zonder te kijken in de verzekeringsvoorwaarden. Bij schuldhulpverlening kan het ertoe leiden dat iedereen blijft op zijn eigen eilandje. Als vervolgens iedereen blijft in zijn eigen competentie en er tussen deze competenties nauwelijks uitwisseling plaatsvindt en de grijze (niet ingevulde) gebieden blijven bestaan dan vallen mensen tussen wal en schip. In Utrecht hadden wij de afspraak dat mensen die zich aanmeldden òf vielen onder de ene zorg òf onder de andere, maar niet onder gèèn zorg. De financiële kant bleek dan vervolgens zelden een probleem omdat het uiteindelijk rendement altijd aanwezig was en de kosten minder. Daarvoor moet je durf hebben. Het geeft de individuele medewerkers meer werkplezier. Dat staat los van de normering want niet alles vàlt te normeren.

De mensen die het werk doen

Wat ik graag wil is dat de directeuren van de kredietbanken aan hun medewerkers de ruimte geven om in voorkomende gevallen “by-passes” uit te voeren. Dat is dan misschien wel ondeugend, maar het lost het probleem op. Als gemeente moet je dan vervolgens niet gaan proberen voor een dubbeltje op de eerste rang te gaan zitten. Je moet de mensen die het werk doen en die daarin bedreven zijn waardering geven voor hun expertise en niet alleen op de laagste loonschaal indelen. Ik sluit niet uit dat daarvoor ook een cultuuromslag nodig is in gemeenteland en bij de vakbonden. Er moet wil zijn en durf!

Doel

Ik vind het de verantwoordelijkheid van de politiek het doèl van de schuldhulpverlening te formuleren. De mìddelen om het doel te bereiken moet je overlaten aan de uitvoerders. Ik zie het doel van de schuldhulp de vermindering van aantal mensen in Nederland die in de schulden komen en het eerder helpen van mensen als zij voor hulpverlening komen. Daarnaast is het doel te voorkomen dat mensen onnodig lang in de regeling blijven hangen want dat werkt dan weer averechts voor het zoeken van schuldhulpverlening.

Ik zie daarbij geen onveranderlijke normen zoals maximaal 36 maanden of de eigen bijdrage aan schuldhulpverlening. Zolang het maar niet strijdig is met het doel. Ik heb in de praktijk gezien dat je genoeg vertrouwen kan hebben in de individuele medewerkers om de mogelijkheid van schuldhulpverlening wat vormvrijer te maken zolang het hoofddoel “helpen van de schuldenaar” niet uit het oog verloren wordt. Vergeet niet dat schuldhulpverlening een middel is om een doel te bereiken.

NVVK

Als er een ding is waar ik ongevoelig voor ben is het branche-organisaties, zeker als die een doel op zichzelf worden en niet kunnen overtuigen dat wat zij willen ook feitelijk is gestoeld op de wensen van haar leden. Ik neem iemand pas serieus als hij mij verhalen uit de praktijk kan vertellen en kan aangeven waar onze doelen precies verkeerd zijn. Gelukkig zie ik dat niet bij de NVVK, zij voorziet van goede informatie en blijkt het contact met degeen waar het om gaat goed in stand te houden. Ook uit mijn eigen ervaringen met kredietbanken en informatie die ik krijg van vrijwilligers zie ik dat de NVVK goed haar wortels in het web heeft.

Particuliere organisaties

Verbintenis van goede schuldhulpverlening met Sociale Zaken is cruciaal. De grote hoeveelheid verbanden tussen hulpverlening, gemeente, woningbouwcorporaties en kredietbank vergen onderhoud. Particuliere organsaties zouden de vergelijking van schuldhulpvelening nog ingewikkelder maken. Er is geen haar op mijn hoofd die ooit de overweging zou maken de kredietbank “op de markt” te zetten. Nog daargelaten dat bedrijven, vanuit hun doelstelling, winstmaximalisatie nastreven. Dat is hun goed recht, maar niet binnen schuldhulpverlening. Beperking tot stichtingen of een vorm van normering van de uitvoerende particuliere organisaties verhinderen nog steeds niet dat de verkeerde mensen de verkeerde hoeveelheden geld ontvangen, zij het via hun salaris of via afwikkeling van hun stichting, Bij de afwikkeling van kinderopvang-stichtingen heb ik daarvan helaas een aantal niet zo fraaie voorbeelden gezien.

Ik zie daarbij overigens ook niet dat uitbreiding van schuldhulpverlening naar de particuliere organisaties een verbetering zou geven. Die verbetering zie ik eerder in samenwerking en in eerder signaleren dat iemand in de problemen komt. Dat valt samen met het feit dat ik schuldhulpverlening eerder zie als een bloedgroep dan als een beroepsgroep.

LIS

Het LIS (Landelijk Informatiesysteem Schulden) zie ik als een van de belangrijkste instrumenten ter voorkoming van schulden. Je moet proberen zo snel mogelijk te signaleren. Het feit dat met het LIS ook incasso-bureaus toegang hebben tot de gemeentelijk basisadministratie zie ik dan misschien wel als een nadeel maar ik weeg het af tegen het doel: “voorkomen van schulden”. De bewaking moet natuurlijk wel goed zijn en er moet controle zijn of er geen misbruik van gegevens plaatsvindt, maar daar zitten wij zelf bij. En Nederland is wel zo goed georganiseerd dat als ergens genoeg mensen ergens ongenoegen over hebben dat dat nooit lang doorgaat.

Tot slot

Als u mij vraagt in één zin samen te ballen van hoe ik vind dat iemand met schuldenproblematiek geholpen kan worden dan is mijns inziens het beste advies: “Vraag gewoon aan iemand die je vertrouwt om je te helpen”.