Voordracht door mr. A.J.J. Van Rijen op de studiemiddag 22 mei 2008 “Clienten met schulden in de dagelijkse praktijk van de hulpverlening”:

1. karakterisering onderbewindstelling (obs), mentorschap en curatele

Obs en mentorschap zijn beschermingsmaatregelen.

Een meerderjarige die als gevolg van zijn lichamelijke of geestelijke toestand tijdelijk of duurzaam niet in staat is ten volle zijn vermogensrechtelijke belangen zelf behoorlijk waar te nemen, kan “onder bewind worden gesteld”, zoals dit in het spraakgebruik heet. Het Burgerlijk Wetboek stelt dat de kantonrechter een bewind instelt over één of meerdere van zijn goederen.

Voor mentorschap geldt hetzelfde criterium, maar dan betreffende de niet-vermogensrechtelijke belangen. Het gaat dan om kwesties van immateriële aard; welk verzorgingshuis, medicatie, woonplaats, keuze arts, euthanasie enz. Denk aan Down-syndroom, dementie, zwakbegaafdheid, psychiatrische ziektes, maar ook andere handicaps zoals verlamming, blindheid e.d. De mentor bepaalt, in overleg met de cliënt voorzover dat nog mogelijk is, wat er moet gebeuren. Het mentorschap blijft hier verder buiten beschouwing, aangezien dit buiten het bestek van dit betoog valt.

In geval van obs gaat het om de financiële kwesties. Eigenlijk komt het erop neer dat alle financiële belangen door de bewindvoerder, in overleg met de rechthebbende, worden behartigd. Het gaat dus om:

- bankrekeningen,
- huisraad,
- huizen,
- inkomsten uit werk of uitkering,
- schulden,
- erfenissen enz.

Obs is een beschermingsmaatregel die tijdelijk van aard kan zijn. Zij kan worden aangevraagd door familie, de rechthebbende zelf of door de Officier van Justitie als de rechthebbende geen familie heeft of niet wil terwijl gedacht wordt dat het wel in zijn belang is.

Belangrijk is dat als derden (kredietbank, telefoonmaatschappij, winkelier enz.) niet van de obs weten de rechthebbende toch aan afgesloten contracten vastzit, tenzij deze derde van de obs afweet of had behoren af te weten.

Dit laatste is anders bij curatele. Deze beschermingsmaatregel gaat veel verder. De curator kan dergelijke handelingen van de curandus wel vernietigen omdat het Burgerlijk Wetboek uitgaat van de fictie dat iedereen de krant leest. De curatele wordt namelijk gepubliceerd en wordt opgenomen in een openbaar register. Belangrijk ander verschil met obs is dat de curandus handelingsonbekwaam wordt. Hij mag niet zelf rechtshandelingen meer verrichten; dat doet de curator voor hem.

De criteria voor curatele lijken op die van obs, maar worden aangevuld met verkwisting en drankmisbruik.

Voor de beeldvorming zijn de volgende zaken van belang:

- er zijn beduidend meer obs-en dan curateles,
- curateles hebben een negatieve klank
- rechters neigen er toe de criteria voor obs ruim uit te leggen, maar die voor curatele niet,
- belangrijkste voordeel curatele: de curator kan overeenkomsten die de curandus is aangegaan vernietigen.

2. gang van zaken aanvraag obs

Doorgaans aan de hand van een standaardformulier wordt een verzoek tot de kantonrechter gericht. De aanvraag gebeurt door de rechthebbende zelf, familieleden (waaronder levenspartner) of de Officier van Justitie. De OvJ vraagt het aan als de rechthebbende zich verzet en zorgverleners obs noodzakelijk achten of als er geen familie is. Nadat het griffierecht is betaald, wordt er doorgaans een zitting bepaald. De rechthebbende komt op de rechtbank of de kantonrechter zoekt hem op. Doel van de zitting is te bepalen of het verzoek voldoet aan de wettelijke bepalingen, dus is er sprake van een meerderjarige die als gevolg van zijn lichamelijke of geestelijke toestand tijdelijk of duurzaam niet in staat is ten volle zijn vermogensrechtelijke belangen zelf behoorlijk waar te nemen.

Als de rechthebbende alleen verschijnt op de zitting en de kantonrechter vraagt aan hem of hij het er mee eens en hij zegt: nee!, dan bestaat er de kans dat het verzoek wordt afgewezen. Dit geldt zeker als de rechthebbende het verzoek zelf heeft ondertekend. Hij komt dan immers terug op een eigen beslissing en dat mag. Het komt ook voor als een derde het heeft aangevraagd, maar er zijn geen medische stukken en de aanvrager komt niet op de zitting. De enige informatiebron is dan de rechthebbende (die niet wil) en de aanvrager vindt het kennelijk niet zo belangrijk dat hij naar de zitting komt. Ook dan kan er een afwijzing volgen.

Kortom: begeleid uw cliënt naar de zitting!

De doorlooptijd tussen ontvangst aanvraag en beschikking is circa 3 maanden. Vertragende factoren in de behandeling van het verzoek zijn het ontbreken van voldoening van het griffierecht. Pas als dit is ontvangen (plus administratief verwerkt) vindt behandeling van het verzoek plaats. Daarnaast kan de doorgaans erg volle zittingsagenda van de kantonrechter eveneens tot vertraging van de behandeling van het verzoek leiden. Als het urgent is, dan verdient het aanbeveling te bellen met de Sector Kanton en om voorrang te vragen. Er is dan meestal wel een mogelijkheid.

Tot slot: kantonrechters vinden obs en curatele bepaald geen hamerstuk. Een volwassene geeft immers een flink deel van zijn zelfstandigheid prijs. Kom dus goed beslagen ten ijs.

3. rol bewindvoerder

Op de zitting zeg ik vaak tegen de rechthebbende: “De bewindvoerder wordt de baas over uw geld”. Praktisch klopt dat ook. De bewindvoerder bemoeit zich met de financiële kwesties.

Voor grote uitgaven heeft hij machtiging van de kantonrechter nodig en zo ook voor bijzondere handelingen.

Met de beschikking van de kantonrechter kan aan werkgevers, banken en uitkeringsinstanties duidelijk worden gemaakt dat zij voortaan zaken moeten doen met de bewindvoerder en dat de rechthebbende niets meer te zeggen heeft, tenzij de bewindvoerder hem wel bepaalde vrijheid geeft, zoals een eigen pinpas of iets dergelijks.

4. rol kantonrechter

De kantonrechter komt in beeld bij:

- de jaarlijkse rekening en verantwoording die de bewindvoerder aan hem moet afleggen,
- machtigingen voor grote uitgaven of bijzondere handelingen,
- defungeren van de bewindvoerder,
- klachten over de bewindvoerder,
- opheffing van de obs.

Voor de beeldvorming is het goed te bedenken dat in grofweg 50% van de obs-en een bedrijfsmatige bewindvoerder optreedt (zoals bijvoorbeeld Modus Vivendi) en in de andere helft wordt voorzien door familieleden. Algemeen gezegd heeft dit laatste de voorkeur van de kantonrechter.

Het toezicht van de kantonrechter in een concreet dossier is niet actief maar passief. Kantonrechters reageren op signalen; zoals klachten en het uitblijven van de jaarlijkse R&V. De wet geeft ons nauwelijks enig instrumentarium om actief toezicht uit te oefenen.

In het Rotterdamse voert de rechtbank wel elk jaar gesprekken met alle bedrijfsmatige bewindvoerders. De directe aanleiding voor deze gesprekken was het faillissement van een bedrijfsmatige bewindvoerder.

5. schuldsanering

Hierover is al het nodige gezegd. Om de combinatie schuldsanering/obs te doorgronden zijn de volgende punten van belang:

a. schuldsanering houdt in dat de schulden per een bepaalde datum worden bevroren,
b. de bewindvoerder zoekt naar middelen (baten), maar ook inkomsten uit uitkering of inkomen van de “saniet” om de schulden af te lossen,
c. de schuldsanering duurt doorgaans 3 jaar,
d. gedurende de looptijd mogen er geen nieuwe schulden ontstaan.

Schuldsanering wordt uitgesproken door de Sector Civiel Recht en niet door de Sector Kanton van de rechtbank. Op dossierniveau vindt geen overleg plaats tussen civiele rechters en kantonrechters. Dit zijn zogenaamde “Chinese Walls”.

Onthoud: de behandelende kantonrechter inzake de obs weet niets van de schuldsanering, tenzij hij daarover op de zitting wordt geïnformeerd. Eigenlijk interesseert dat de kantonrechter ook niet omdat zij moeten beoordelen of is voldaan aan de wettelijke criteria voor obs, waarover hierna meer.

6. combinatie schuldsanering – obs

Het bleek in de praktijk dat personen op wie de WSNP van toepassing was zich niet altijd konden houden aan het verbod tot het maken van nieuwe schulden. Vandaar dat op een gegeven moment bedacht werd (zie uitspraken rechtbank Rotterdam en Gerechtshof Den Haag) dat het wel handig zou zijn als niet alleen tot wettelijke schuldsanering zou worden beslist, maar ook tot obs.

Zoals we immers hebben gezien wordt de obs-bewindvoerder “de baas over het geld”. Dat betekent dat de rechthebbende niet meer vrijelijk mag beschikken over zijn bankrekening. Feitelijk komt het neer op budgetbeheer via een obs-constructie. De bewindvoerder zorgt ervoor dat de vaste lasten (huur, energie, ziektekosten e.d.) worden betaald, reserveert een stukje voor de collega-bewindvoerder van de schuldsanering en geeft de rechthebbende een week- of maandgeld.

De rechthebbenden vragen hun obs altijd zelf aan omdat zij van de civiele rechter de opdracht krijgen een obs te regelen via de kantonrechter. Dit betekent dan ook dat er nauwelijks afwijzingen zijn.

Wel is het zo dat getwijfeld kan worden aan de vraag of deze rechthebbenden wel voldoen aan het wettelijk criterium van een meerderjarige die als gevolg van zijn lichamelijke of geestelijke toestand tijdelijk of duurzaam niet in staat is ten volle zijn vermogensrechtelijke belangen zelf behoorlijk waar te nemen.

Het zijn mensen die niet met geld kunnen omgaan, maar mankeert er dan iets aan hun lichamelijke of geestelijke toestand? Rotterdamse kantonrechters stellen zich doorgaans praktisch op en volgen de wens van de rechthebbende; ook omdat er een goed doel mee wordt gediend, namelijk schuldsanering. Dit is dus een voorbeeld van het oprekken van het wettelijk criterium. Ik wijs er op dat daarover in den lande ook anders wordt gedacht. Er zullen ongetwijfeld kantonrechters zijn die dergelijke verzoeken zullen afwijzen.

Nadeel van de combinatie obs/schuldsanering is dat er twee bewindvoerders zijn. Dat is lastig uitleggen aan de buitenwacht. Er kunnen competentieperikelen ontstaan tussen deze twee. Er zijn twee toezichthoudende rechters, te weten de kantonrechter en de rechter-commissaris. Er ontstaan extra kosten omdat de obs-bewindvoerder ook moet worden betaald. Ander nadeel is dat obs eigenlijk niet voor budgetbeheer is bedoeld.

7. werkt het?

Deze combinatie is een tendens van pakweg de afgelopen twee tot drie jaar. Er zijn nog geen officiële cijfers, maar er lijkt sprake te zijn van een toename. Soms komt het verzoek om opheffing omdat de schuldsanering is mislukt. Enkele gevallen zijn bekend waarin de obs is opgeheven omdat de rechthebbende inmiddels een schone lei heeft gekregen. Er zullen ongetwijfeld ook dossiers zijn waarin een schone lei is gegeven, maar waarin de obs stilletjes doorloopt. Waarschijnlijk over een paar jaar weten we of de combinatie obs/schuldsanering goed werkt, mits daar onderzoek naar wordt gedaan.